Khi trí tuệ không còn khan hiếm

Trong hơn một thế kỷ qua, doanh nghiệp hiện đại được xây dựng dựa trên giả định: trí tuệ là nguồn lực khan hiếm.

Muốn mở rộng năng lực phân tích, phải tuyển thêm chuyên gia. Muốn xử lý nhiều hồ sơ hơn, phải tuyển thêm nhân viên. Muốn đưa ra nhiều quyết định hơn, phải mở rộng bộ máy. Toàn bộ cấu trúc tổ chức mà chúng ta kế thừa - phòng ban, cấp quản lý, quy trình phê duyệt - đều được thiết kế để giải quyết bài toán đó. Doanh nghiệp là cỗ máy được xây dựng để quản lý sự khan hiếm trí tuệ.

AI làm lung lay giả định này. Không phải vì nó viết email nhanh hơn hay tạo báo cáo thông minh hơn, mà vì lần đầu tiên trong lịch sử kinh doanh hiện đại, một phần đáng kể các tác vụ trí tuệ có thể được thực hiện bởi phần mềm với chi phí rất thấp và khả năng mở rộng gần như vô hạn. Đây không đơn thuần là một công nghệ mới. Nó là sự thay đổi của kinh tế học trí tuệ - giống như cách chi phí tính toán sụp đổ trong cuộc cách mạng máy tính, hay chi phí truyền tải thông tin sụp đổ trong thời đại Internet.

Và khi kinh tế học thay đổi, những tổ chức được xây dựng trên nền tảng cũ không thể chỉ thích nghi ở bề mặt. Là người đã trực tiếp ngồi cùng bàn bạc với lãnh đạo hàng chục doanh nghiệp đang đối mặt với bài toán này, điều tôi nhận thấy rất rõ là nhiều tổ chức đang cố gắng đầu tư vào AI, nhưng bài toán họ thực sự phải giải không phải là AI.

Để hình dung, ta có thể nhìn lại bài học cuối thế kỷ XIX. Khi các nhà máy chỉ đơn giản thay động cơ hơi nước bằng động cơ điện - rồi giữ nguyên toàn bộ cách bố trí dây chuyền. Năng suất hầu như không thay đổi. Mãi đến khi họ thiết kế lại nhà máy từ đầu dựa trên đặc tính của điện năng, cuộc cách mạng năng suất mới thực sự xảy ra.

Nhiều công ty trong khu vực - đặc biệt từ Đông Nam Á và Đông Bắc Á - đang triển khai AI không phải như một dự án công nghệ mà như một cuộc tái cơ cấu toàn diện: chuyển đổi AI. Họ đang xây lại mô hình vận hành từ đầu với giả định rằng một phần lớn công việc trí tuệ sẽ do máy thực hiện. Khi một đối thủ có thể vận hành với chi phí cấu trúc thấp hơn đáng kể và tốc độ ra quyết định nhanh hơn nhiều, vấn đề không còn là có nên thay đổi không, mà là chúng ta còn bao nhiêu thời gian.

Thị trường cũng đang đặt ra sức ép theo một hướng khác. Khách hàng - cả khối doanh nghiệp lẫn cá nhân - bắt đầu kỳ vọng tốc độ và mức độ cá nhân hóa mà chỉ có thể đáp ứng nếu AI được tích hợp sâu vào vận hành, không phải chỉ nằm ở lớp giao diện. Doanh nghiệp nào chưa chuẩn bị về mặt tổ chức sẽ không thể đáp ứng, dù họ có mua bao nhiêu công cụ AI đi nữa.

Dữ liệu từ thị trường Việt Nam phản ánh rõ điều này. 73% doanh nghiệp đã ứng dụng AI - con số cho thấy nhận thức thị trường đã đủ lớn. Nhưng chỉ 13,8% báo cáo triển khai có hiệu quả thực sự. Khoảng cách giữa hai con số đó không có gì là lạ. Nếu ta nhìn sâu vào bên trong các tổ chức, bức tranh thường khá giống nhau. Dữ liệu nằm phân tán ở nhiều hệ thống, chưa được chuẩn hóa và không sẵn sàng để AI có thể khai thác. Kiến trúc tích hợp giữa các nền tảng chưa tồn tại hoặc vá víu tạm thời. Đội ngũ thiếu những người am hiểu đồng thời cả công nghệ lẫn nghiệp vụ - hai thứ tách rời nhau thì AI mãi chỉ là thử nghiệm. Và gần như không có khung quản trị nào để đo lường xem AI đang tạo ra giá trị thực sự ở đâu, hay chỉ đang tạo ra cảm giác hiện đại kiểu "wow".

Đây là lý do phần lớn những gì đang được gọi là ứng dụng AI thực chất chỉ là đưa một công cụ mới vào một quy trình cũ. Nhân viên làm việc nhanh hơn. Một số bước được tự động hóa. Nhưng cấu trúc tổ chức, logic phân cấp và cách thức ra quyết định vẫn nguyên vẹn như trước. Đó chưa phải là chuyển đổi mà mới chỉ là hiện đại hóa bề mặt.

Chuyển đổi thực sự bắt đầu khi doanh nghiệp đặt câu hỏi khác đi: không phải AI có thể làm gì trong quy trình vận hành hiện tại của chúng ta, mà là nếu doanh nghiệp được xây dựng lại từ đầu hôm nay, các quy trình này còn tồn tại không?

Lấy một ví dụ từ thực tế triển khai. Trước đây quy trình phê duyệt tín dụng tại hầu hết ngân hàng được thiết kế trong bối cảnh thông tin khan hiếm, năng lực phân tích hạn chế và chi phí xử lý cao. Nhiều tầng thẩm định, mỗi tầng mất vài ngày - không phải vì thiếu thiện chí, mà vì đó là cách hợp lý nhất để quản lý rủi ro trong điều kiện đó. Nhưng khi AI có thể tổng hợp lịch sử tín dụng, phân tích dòng tiền và đánh giá rủi ro trong vài chục giây, toàn bộ logic thiết kế của quy trình đó không còn đứng vững. Câu hỏi lúc này không phải là đưa AI vào bước nào, mà là tại sao quy trình đó vẫn còn tồn tại theo hình thức hiện tại.

AI cũng không phải là lợi thế cạnh tranh bền vững.

IDC dự báo chi tiêu AI riêng tại châu Á - Thái Bình Dương sẽ đạt 175 tỷ USD vào năm 2028. Ngân sách đang có thật. Nhưng các mô hình nền tảng cũng đang ngày càng phổ biến và rẻ hơn, công nghệ mà doanh nghiệp của bạn đang dùng hôm nay, đối thủ có thể tiếp cận trong vài tháng tới. Lợi thế thực sự không nằm ở việc dùng model nào hay tool nào, nó nằm ở những thứ không thể sao chép nhanh: dữ liệu được tích lũy có hệ thống, quy trình được thiết kế lại cho thời đại AI, và tri thức vận hành được số hóa thành tài sản tổ chức.

Tôi đồng tình với quan điểm cho rằng doanh nghiệp không nên tập trung vào cuộc đua xây dựng nền tảng AI, mà nên tập trung tạo ra tài sản từ AI. Nếu dữ liệu là nguyên liệu thì tổ chức mới là cỗ máy biến nguyên liệu đó thành tài sản. Mua quyền truy cập vào một mô hình AI mà không thay đổi tổ chức cũng giống như mua nguyên liệu tốt nhất rồi vẫn nấu theo công thức cũ.

Nhìn lại hành trình của các khách hàng đang thực sự tạo ra khác biệt, có ba giai đoạn rõ nét:

Giai đoạn đầu là năng suất cá nhân - AI giúp từng người làm việc nhanh hơn. Giai đoạn thứ hai là tái thiết kế quy trình - AI bắt đầu thay thế một phần công việc vốn thuộc về con người. Giai đoạn thứ ba - nơi khoảng cách cạnh tranh thực sự được tạo ra - là khi AI không còn là công cụ hỗ trợ mà trở thành hạ tầng vận hành: được nhúng sâu vào các nền tảng kinh doanh, chạy liên tục dưới dạng agent theo từng tác vụ, và định hình lại toàn bộ cách tổ chức hoạt động.

Gartner dự báo đến cuối năm 2026, khoảng 40% doanh nghiệp sẽ vận hành AI agent theo tác vụ. Đó không còn là tương lai xa. Và khoảng cách giữa những doanh nghiệp đang xây nền tảng cho giai đoạn đó ngay từ hôm nay với những doanh nghiệp còn đang loay hoay ở giai đoạn một sẽ ngày càng gia tăng. Hầu hết doanh nghiệp đang ở giai đoạn một. Nhiều người nghĩ mình đã ở giai đoạn hai. Rất ít người đang thực sự chuẩn bị cho giai đoạn ba.

Thế kỷ XX được xây dựng trên logic quản lý sự khan hiếm của trí tuệ. Thập kỷ tới sẽ thuộc về những tổ chức học được cách vận hành khi trí tuệ không còn là giới hạn.

Những doanh nghiệp dẫn đầu trong làn sóng này sẽ không nhất thiết là những doanh nghiệp có công nghệ tốt nhất. Họ sẽ là những doanh nghiệp hành động sớm nhất dựa trên một nhận thức đơn giản: điều AI thực sự thay đổi không phải là công cụ chúng ta dùng - mà là giả định nền tảng mà chúng ta tổ chức doanh nghiệp trên đó.

Nhận ra điều đó sớm hơn đối thủ và hành động thật nhanh mới là lợi thế thực sự.

Bài của Chủ tịch HĐQT Hoàng Tô trên báo điện tử VNExpress ngày 17/06/2026: https://vnexpress.net/khi-tri-tue-khong-con-khan-hiem-5086573.html